کسب و کار و مشاغل خانگی

بررسی ابعاد حقوقی کسب و کارها و مشاغل خانگی

با توجه به مزایای کسب و کارها و مشاغل خانکی، فعالان اقتصادی به این نوع از کسب و کار اقبال نشان داده و دولت­ها نیز سیاست­های حمایتی را جهت ایجاد اشتغال و رونق این کسب و کار در نظر گرفته­اند؛ امکان انجام فعالیت اقتصادی در محل سکونت متقاضی کسب و کار و با استفاده از نیروی اعضای خانواده موجب حذف هزینه­هایی چون تهیه بنگاه تجاری و رفت و آمد و ایجاد درامد بیشتر برای صاحب کار و اعضای خانواده وی می­گردد؛ شایان ذکر است که کسب و کار خانگی محدود به فعالیت بانوان سرپرست خانوار مانند قالی بافی یا تهیه غذا و سایر خوراکی­ها نمی­شود بلکه بسیاری از فعالیت­های نوین در زمینه فناوری اطلاعات هم می­تواند مصداقی از یک کسب و کار و شغل خانگی باشد.

* مفهوم کسب و کارها و مشاغل خانگی

مطابق ماده 2 قانون ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی: «منظور از مشاغل یا کسب و کار خانگی، آن دسته از فعاليت­هايي است كه توسط عضو يا اعضا خانواده در فضاي مسكوني در قالب يك طرح كسب و كار بدون مزاحمت و ايجاد اخلال در آرامش واحدهاي مسكوني همجوار شكل مي­گيرد و منجر به توليد خدمت يا و يا كالاي قابل عرضه به بازار خارج از محيط مسكوني مي­گردد؛ بنا بر این تعریف، مهمترین ویژگی مشاغل خانگی این است که صاحب کسب و کار یا شغل خانگی در محل سکونت خود فعالیت می­کند.

شاغلین کسب و کار خانگی می­توانند برای کارفرمای خارج از محیط مسکونی کار نمایند که در این صورت، حسب مورد ممکن است کارگر یا پیمانکار محسوب شوند و یا اینکه مستقلاً صاحب کسب و کار خانگی بوده و مبادرت به تولید کالا یا خدمت قابل عرضه به بازار خارج از محیط مسکونی نمایند.

* مزایا و تسهیلات کسب و کار و مشاغل خانگی

با توجه به مواد 7 و 11 قانون ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی، مهمترین مزایای دریافت مجوز مشاغل خانگی عبارت است از:

1- کلیه شهرداری­ها موظفند مکان­های مناسبی را برای عرضه محصولات صاحبان مشاغل خانگی، به صورت دوره­ای در روزهای مشخص هفته تامین نمایند (ماده 11 همان قانون)؛
2– معافیت از عوارض اداری و تجاری تعیینی و مصوب شوراهای اسلامی شهرها و روستاها؛ شایان ذکر است که مزیت اخیر فقط شامل عوارض است و شامل مالیات نمی­شود؛ به عبارت دیگر از آن جا که معافیت مالیاتی محتاج نص قانونی است، مشاغل خانگی معافیت کلی از مالیات ندارند؛ البته اگر فعالیتی از مالیات معاف باشد، طبعاً در قالب مشاغل خانگی نیز معاف تلقی می­شود مانند درامد کارگاه­های فرش دستباف و صنایع دستی که به موجب ماده 142 قانون مالیات­های مستقیم از مالیات بر درامد معاف هستند.
3– عدم نیاز به تغییر کاربری مسکونی؛ مطابق تبصره بند 24 ماده 55 قانون شهرداری، در صورتیکه برخلاف مندرجات پروانه ساختمانی در منطقه غیرتجاری محل کسب یا تجارت دائر شود، شهرداری مورد را در کمیسیون ماده صد این قانون مطرح و کمیسیون در صورت احراز تخلف مالک یا مستاجر با تعیین مهلت مناسب که نباید از دو ماه تجاوز نماید در مورد تعطیل کردن محل مذبور اتخاذ تصمیم کرده و این تصمیم توسط ماموران شهرداری اجرا می­شود؛ بنابراین در حالی که در شرایط عادی استفاده تجاری از محل مسکونی تخلف محسوب و از آن جلوگیری به عمل می­اید، صاحبان کسب و کار و مشاغل خانگی می­توانند مستنداً به بند 4 ماده 7 این قانون، از محل سکونت خود برای کسب و پیشه استفاده کنند.
4- استفاده از تسهیلات بانکی به ویژه قرض‌الحسنه بانکها و صندوق مهر امام رضا (ع): بانک مرکزی موظف است با هماهنگی وزارت کار و امور اجتماعی، نحوه توزیع منابع قرض‌الحسنه برای مشاغل و کسب و کار خانگی را با توجه به اولویت و اهمیت انواع مشاغل خانگی و سهم هر استان تعیین و در ابتدای هر سال به بانکها و مؤسسات اعتباری ابلاغ نماید (بند 6 ماده 7 و تبصره آن)؛ همچنین صندوق مهر امام رضا (ع) موظف است با هماهنگی دستگاههای اجرایی ذی­ربط، هر سال بیست درصد از منابع خود را به طرحهای ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی اختصاص دهد.

5- کسب و کارهای خانگی دارای مجوز می­توانند در چهارچوب «صاحبان حرف و مشاغل آزاد» (موضوع قانون اصلاح بند ب و تبصره 3 ماده 4 قانون تامین اجتماعی) خود را به صورت اختیاری بیمه نمایند (ماده 9 دستورالعمل)؛ البته به نظر می­رسد که مقرره اخیر امتیاز ویژه­ای برای صاحبان مشاغل خانگی محسوب نمی­شود و صاحبان سایر حرف هم می­توانند خود را به صورت اختیاری و خویش فرما با پرداخت حق بیمه، تحت پوشش بیمه تامین اجتماعی قرار دهند؛ مضافاً بر اینکه تمام فعالان مشاغل خانگی، کارفرما نیستند و ممکن است کارگرِ کارفرمایی باشند که خارج از محل سکونت کارگر حضور دارد که در این صورت کارگری که در خانه خویش کار می­کند مشمول بیمه اجباری است و نیازی به بیمه اختیاری ندارد (برای مشاهده دستورالعمل بیمه شاغلین کسب و کار خانگی کلیک کنید).

* نحوه گرفتن مجوز کسب و کار و مشاغل خانگی

استفاده از مزایای مشاغل خانگی، منوط به اخذ مجوز از وزارت کار و امور اجتماعی یا واحدهای تابعه آن است؛ شایان ذکر است که شرایط اخذ مجوز مشاغل خانگی توسط ستاد ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی که در ماده 3 این قانون پیش­بینی شده است تعیین می­گردد؛ در صورتیکه متقاضی حائز این شرایط باشد، پس از تایید مراتب از سوی دستگاه اجرایی ذی­ربط (که بستگی به نوع فعالیت متقاضی دارد؛ به عنوان مثال دستگاه ذی­ربط برای بسته­بندی مواد غذایی، سازمان غذا و دارو است)، مجوز مشاغل خانگی از سوی وزارت کار صادر خواهد شد (ماده 6 دستورالعمل اجرایی قانون مصوب 23/8/1389).

مطابق ماده 2 دستورالعمل اجرایی قانون، مبادرت به کسب و کار خانگی تحت شرایط زیر ممکن است:

1- انجام کار صرفاً توسط عضو یا اعضاء خانواده در واحد مسکونی

2- تناسب حجم تولید با شرایط و فضای واحد مسکونی

3- عدم ایجاد آلودگی های زیست محیطی، صوتی و بصری و رعایت کامل حقوق همسایگان

4- عرضه و فروش محصول (کالا و خدمات ) در خارج از واحد مسکونی

5- عدم تردد غیرمتناسب با فضای محل سکونت به ویژه در مجتمع های مسکونی

6- مجاز بودن و تناسب شغل با محیط مسکونی

تکمیل فرم ثبت نام در سامانه (mashaghelkhanegi.mcls.gov.ir) باید توسط سرپرست خانوار صورت گیرد؛ در غیر اینصورت، ارائه رضایت کتبی سرپرست خانوار به دستگاه اجرایی ذی­ربط الزامی است (برای مشاهده ضوابط صدور مجوز کسب و کار خانگی کلیک کنید)؛ فرمهاي تكميلي توسط دستگاه اجرائي مربوطه بررسي شده و در صورت تائيد طرح، مجوز توسط وزارت کار صادر خواهد شد.

شایان ذکر است در هنگام ثبت نام، متقاضی باید یکی از سه فرم (مستقل یا تحت پوشش یا پشتیبان) را پر کند؛  اگر متقاضی به تنهایی و به طور مستقل با اتکا بر توانمندی خویش خواهان راه­اندازی کسب و کار خانگی باشد باید فرم متقاضی مستقل (خود اشتغالی) را پر کند و اگر بخواهد علاوه بر راه­اندازی کسب و کار از خدمات اعضای خانواده خود استفاده کرده و آن­ها را تحت حمایت خود بگیرد باید فرم متقاضی پشتیبان را پر کند؛ در دو فرض اخیر متقاضی باید طرح توجیهی کسب و کار به دستگاه اجرایی ذی­ربط ارائه کند (ماده 26 دستورالعمل)؛ دسته سوم اشخاصی هستند که می­خواهند تحت پوشش شخص دیگری کار کنند که این دسته باید فرم متقاضیان تحت پوشش را تکمیل کنند.

گفتنی است فهرست مشاغلی که امکان انجام آن­ها در قالب کسب و کار خانگی وجود دارد را ستاد تعیین می­کند (برای مشاهده فهرست مشاغل خانگی مجاز کلیک کنید)؛ البته در صورتی که شغل مورد نظر متقاضی در فهرست قرار نداشته باشد، می­تواند آن را پیشنهاد دهد که در صورت تصویب ستاد، به فهرست مشاغل افزوده خواهد شد.

* چالش­های کسب و کار و مشاغل خانگی

1- عدم پاسخ استعلام­های وزارت کار از سوی دستگاههای ذی­ربط به ویژه سازمان غذا و دارو: به دلیل حساسیت فعالیت­های مرتبط با مواد غذایی و بهداشتی با درصد کمی از متقاضیان این حوزه موافقت می­شود؛ به نحوی که طبق آمار ارائه شده توسط وزارت کار بطور متوسط در سطح کشور، تنها 25 درصد از تقاضاهای مربوط به موادغذایی در خصوص مشاغل خانگی پذیرفته شده است؛ یکی از دلایل عدم موافقت، سنجش مشاغل خانگی با دستورالعمل اجرایی واحدهای کوچک تولید و بسته­بندی (کارگاهی) مصوب بهمن 1395 است که به نظر می­رسد معیار سنجش مناسبی نیست؛ همچنین یکی دیگر از بهانه­های عدم همکاری دستگاهها، منوط بودن بازرسی از این اماکن به اجازه کتبی دادستان است درحالیکه اجازه دادستانی تنها درصورتی نیاز است که شخص شاغل به شغل خانگی، از بازدید ممانعت کند. بنابراین در صورتی که بازدید با توافق صاحب شغل صورت گیرد عملا نیاز به مجوز دادستانی نیست.

2- هزینه صدور و تمدید مجوز: با توجه به اینکه بسیاری از متقاضیان مجوزهای کسب و کار خانگی اقشار کم درآمد جامعه هستند، حذف یا کاهش تعرفه صدور و تمدید مجوزهای مشاغل خانگی از سوی هیئت وزیران می­تواند اقدام مناسبی در جهت حمایت از این نوع کسب و کارها باشد.

* قوانین و مقررات مربوطه در حوزه کسب و کار و مشاغل خانگی

1- قانون ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی مصوب 22/2/1389

2- دستورالعمل اجرایی قانون ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی مصوب 23/8/1389

3- فهرست مشاغل خانگی

4- بیمه شاغلین کسب و کارهای خانگی

5- دستورالعمل اجرایی واحدهای کوچک تولید و بسته­‌بندی (کارگاهی) مصوب بهمن 1395